Stefan Zweig og verda av i går

Det er tydelegvis ein liten Zweig-renessanse for tida. Filmen 'Hotel Budapest' skal vere inspirert av Zweig og nye biografiar har vorte publiserte og forteljingane hans har kome i nye opplag. Zweig er kanskje ein forfattar som ein del har lese om, men færre lese noko av. Dei bøkene som er mest lesne i vår tid er vel gjerne novellene hans som 'Amok', 'Frykten', 'Tjuefire timar i livet til ei kvinne', 'Brev frå ei ukjend kvinne', 'Sjakknovelle', m.fl. I tillegg blei han verdskjend på 1920-talet som biografi-forfattar og bøkene hans blei omsette til mange språk og selde i millionar. Han var i det heile teke ein feira forfattar i si tid.

Stefan Zweig (1881-1942) på den franske Rivieraen

'Verda av i går' er Zweigs sjølvbiografi og blei forøvrig utgjeven att på norsk i 2012. (Sjølv har eg lese ei engelsk utgåve). Dette er eit veldig spennande tidsbilete for utviklinga av Zweigs ungdom i Wien på slutten av 1800-talet og framover til han, som så mange andre, måtte søke tilflukt utanfor nazistanes rekkevidde. Han var i det heile teke ein ganske upolitisk forfattar, men som blei dregen inn i politikkens dragsug mot sin vilje. Dersom ein kan finne ein politisk visjon hjå han, så var det eit slags europeisk fellesskap basert på felles skriftkultur. Dette gjorde også at han var sterk motstandar av første verdskrigen. Han gjennomlevde ein tung periode med isolasjon ettersom alle venene hans i Austerrike blei supernasjonalistar,men kom seg etterkvart til Sveits der han slutta seg til krigsmotstandarar som Romain Rolland.

Verdien av denne boka er først og fremst at Zweig er ein veldig god observatør. Skildringane hans er veldig gode av forholdet mellom generasjonane under dobbeltmonarkiet, disiplinen i skulesystemet, undertrykkinga av seksualiteten til kvinner og dobbeltmoralen der prostitusjon var både utbreidd og akseptert. Det er også veldig interessante skildringar av den uskuldige ungdomstida som Zeig brukte til å skrive og sosialisere med forfattarar i sitt eige land, Tyskland og Frankrike. Han reiser heilt utan pass til både USA og India noko som står i sterk kontrast til mellomkrigstida, der pass og grensekontroll blir sett gjennom. I det heile teke er kontrasten til mellomkrigstida slåande. Han slår seg ned med familie i Salzburg midt under mangeltida etter verdskrigen og med galopperande inflasjon. Boka får også fram galskapen i hyperinflasjonen i Tyskland i 1921-23 og korleis denne krisa, som ruinerte mange, la grunnlaget for eit autoritært styre på same vis som rubelkrisa i 1998 bante vegen for Putins styre i Russland åtti år seinare. Boka kan såleis bli lesen i dag som ei åtvaring for korleis ein liberal epoke der eit privilegert lag av befolkninga kan leve i si eiga boble, kan bli avløyst av ei utvikling i autoritær retning som ein forsvarsreaksjon frå dei som er liberalismens taparar.

Zweig i hagen sin i Salzburg

Som austerrikar, så var ikkje Zweig i direkte livsfare dei første åra etter nazistanes maktovertaking i Tyskland, og han hadde alt før 1933 innleia eit samarbeid med Richards Strauss om å skrive libretto til ein opera. Etter at Hitler kom til makta spelte imidlertid Strauss eit dobbeltspel der han blei (for ei tid) leiar for eit nazistisk riksmusikkammer og forsøkte samtidig å få sett opp operaen med Zweigs namn på plakaten. Strauss oppfatta seg som upolitisk og måtte berre tilpasse seg og ikkje minst var han redd for sin eigen familie der hans svigerdotter var jødisk og barnebarna hans ville kome i fare. Zweig har ein interessant skildring av denne tilpassingsstrategien som førte til at mange innan tysk musikkliv gjorde det same som Strauss. Zweig var alt i denne perioden busett i London og då krigen kom drog han til USA og Brasil.

George Kaplan i Jugoslavia.

Etter å ha lese "Altai" (sjå tidlegare blogginnlegg), så tok eg nyleg fatt i romanen "54" av det italienske forfattarkollektivet Wu Ming. Også dette er ein historisk roman, men der tidrommet er lagt til året 1954. Dette var eit hendingsrikt år der striden om Trieste blei avgjord og med deling av italiensk-slovenske område, slaget om Dien Bien Phu avgjorde Frankrikes nederlag i Indokina, KGB blei oppretta etter oppgjeret med Beria etter Stalins død og Cary Grant spelte inn "Tyv fanger tyv" (To catch a thief) med Grace Kelly og redigert av Alfred Hitchcock.

54 er det ein kan kalle ein flettverksroman om korleis ulike lagnader kjem i kontakt med kvarandre. Sentrale personar er: Cary Grant som blir kontakta av britisk etterretning for å kunne lage ein film om Tito i Jugoslavia, gangsteren Lucky Luciano som organiserer smugling i Napoli, brørne Capponi som driv den kommunistiske baren Aurora i Bologna, pappa Vittorio Capponi som blei att som partisan i Jugoslavia, eit fjernsynsapparat laga av McGuffin Electric Company i USA, småtjuven Salvatore Pagano som blir kalla Kociss etter ein ungarsk fotballspelar, den amerikanske gangsteren Stefano Zollo kjend som "Steve Cement" etter måten han gravla ein del folk på, Angela Montroni som har ein bror på sinnssjukehus, Ettore Bergamini som er tidlegare partisan og no smuglar osb. osb. Det er mange historiar som skal tvinnast saman mot slutten av boka og forfattarane klarar å få det til.

54 følgjer slavisk ein kronologi frå slutten av 1953 til november 1954 og som i tidlegare Wu Ming-romanar som Altai og Q (skrive under psevdonymet "Luther Blissett"), så er kronologisk tid eit styrande element. Det er vekt på hendingar og handlingar som rører seg uavvendeleg framover. Dette er truleg det mest pop-litterære trekket i romanane og byggjer opp spenning som i ein tradisjonell kriminalroman. Likevel, talet personar er ganske stort og det er ingen lett identifiserbar helt i denne boka. Dette gjer det også vanskeleg å forutsjå kva som vil skje til slutt når alle forteljingane skal løysast opp. Berre innimellom får vi gjennom personanes tankar og dialog litt tilbakeskoding, men den litterære stilen i kvart kapittel varierer også sterkt. Enkelte kapittel der hendingane er skildra frå eit subjektivt synspunkt er av og til skrivne i andreperson eller i tredjeperson. Fri indirekte tale? Ja, på ein måte, men med ein vri som minner om Pasolini. Sjølve møtet mellom Cary Grant og Tito er skrive på ein måte som truleg vil kunne gje opphav til ein del analyser frå litteraturvitarane si side.


Wu Ming1 har omtala deira eigen stil (men også Roberto Savianos "Gomorra") som "Ny italiensk epikk". Jorge Luis Borges sa i eit intervju frå 1966 at det episke hadde berre overlevd i westernfilmar og Wu Ming sine romanar kan kanskje reknast som ein slags westernfilm eller eit helteepos der avgjerande moralske og politiske tema blir tekne opp. Mange andre romanar blir puslete i samanlikning.

Boka er også full av små morosame påfunn som filmkjennarar vil kjenne att som Cary Grants dekknamn (jf. North-by-Northwest) eller namnet på fjernsynsapparatet. Psykoanalysen av Grant på slutten av boka er også hylande morosam.