Bin-Laden og co tatt på alvor

Feisal Devji har ei spennande bok med tittelen Lanscapes of the Jihad som er eit forsøk på å ta Osama bin Laden, Ayman al-Zawahiri og co på alvor. I staden for å fokusere på dei valdelege sidene av Al-Qaida, så legg han vekt på å ta det dei seier som teologi og individuell etisk livshaldning. At Al-Qaida berre handlar om vald er ein av forståingane av islamsk fundamentalisme på som Devji er ute etter. Den genealogiske måten å forstå jihadistane på er ein annan. Denne legg til grunn at jihadistane må springe ut av ein eller annan form for islamsk tradisjon. Tvert om jihadistane bryt med tradisjonen ved at dei ikkje underkastar seg bestemte teologiske autorietar, men nettopp lagar nye læresetningar og blandar inn element frå shia-muslimsk teologi og sufisme for å forsvare martyriet.

Devjis påstand er at med Al-Qaida er islam vorte verkeleg globalisert. Jihadistane er ikkje knytt til eit bestemt territorium (sjølv om Egypt har ein spesiell plass for al-Zawahiri). Dette i motsetning til Hezbollah og Hamas som er nasjonale frigjeringsrørsler. Al-Qaida som organisasjon (dersom ein kan kalle den det i det heile) er snarare eit laust nettverk av franchise-takarar. Pakistanaren Khalid Sheikh Mohammed som organiserte 11. september åtaka, blir av amerikanske styresmakter karakterisert som ein ’terroristisk entreprenør’ og ’outsider’ i høve til Al-Qaida. Men det er bin Laden og co som finansierte operasjonen og knytte kontaktar og organiserte opplæring. Eit anna trekk ved Al-Qaida som organisasjon er at den ikkje har kontroll over noko territorium og er ikkje bunden til noko territorium heller: ”Forholdet deira til desse territoria [som dei opererer på] kan i staden bli sett som ein serie indirekte og spekulative investeringar. På same vis som spekulantar i den globale økonomien, er deltakarane i jihad dregne inn i ei verd som ser ut til å ha eit eige liv” (s. 9, mi oms.).

Dersom franchisetakarane er spekulantar i ein verdsmarknad for voldelege anslag, så er også jihadistane ein blanda gjeng som ofte kan leve fullstendig assimilert i den befolkninga som dei slår til mot. Dette gjeld både 11. september-gjengen og Madrid-bombarane. Målet deira er ikkje å frigjere ein bestemt flekk av jordskorpa og lage ein islamsk stat der, men snarare å misjonere gjennom handling. Martyriet blir såleis viktig som ein etisk ytring snarare enn som eit steg i ein konkret frigjeringsstrategi. Massemedia er viktig her både som ein måte å universalisere martyriet, men også som appell til den enkelte gjennom eit massemedium. Fleire omvendingsforteljingar skildra av jihadistar involverer TV innslag og videoar. Sidan jihad er ei personleg etisk haldning, vil gjerne valden vere eit forbigåande fenomen snarare enn å vere noko som definerer rørsla. Det individuelle ansvaret er eit brot med tradisjonell islam som gjerne legg vekt på det kollektive. Bin Laden og co har gjennomført ein 'protestantisk' revolusjon i islam.

Eit interessant fenomen er også at bin Laden og co ser at skaden frå 11. september er avgrensa i høve til den skaden som USA vil øve mot seg sjølv ved å oppheve fridomar for borgarane, auka overvaking og for å jakte på jihadistar som kanskje/kanskje ikkje skjuler seg i befolkninga. USA som stormakt kan også berre tenkje territorialt og dermed rotar dei seg fast i område som Afghanistan og Irak. Dermed opnar dei vegen for å bli utsette for åtak frå alle som vil slåss mot dei.

Boka til Devji har mange interessante sider, men det raraste er at den gjer ein deleuzo-guattarisk analyse av jihad utan å nemne verken Gilles Deleuze eller Felíx Guattari. Det interessante med Al-Qaida er at den er ein nomadisk krigsmaskin orientert mot å knuse byen/staten – i dette høve USA og deira allierte (eller Korsfararane som dei kallar dei). Som hjå Deleuze og Guattari har ikkje krigsmaskina naudsynlegvis krig som formål. Medan den nomadiske krigsmaskina er deterritorialisert og rår innan eit glatt rom, så er staten knytt til eit territorium som er stratifisert – eller stripete. Det Devji ikkje tek med er endringane i USA sjølv. Dei ny-konservative si maktovertaking betyr meir enn det vi i Europa har tendens til å få med oss. Dei har sidan Barry Goldwater sitt nederlag i 1964 vore ein konservativ motkultur – ei krigsmaskin for å omdanne verda. Med Republikanaranes sitt valkupp i 2000 kom desse folka til makta og har gjennom hendingane 11. september klart å mobilisere amerikanaranes mikro-fascisme mot alt og alle. Analogt til fascismen i Tyskland har denne krigsmaskina forma ei deterritorialisert fluktlinje for utsletting som har reterritorialisert seg i Irak og Afghanistan. At USA vil tape krigen i Irak ser rimeleg klart ut og spørsmålet er om den konservative fluktlinja blir stansa med dette nederlaget og kor mange dei kjem til å ta av dage i den prosessen. Meir enn 600 000 irakarar er truleg alt døde sidan invasjonen i 2003 i følgje ei undersøking publisert i The Lancet i fjor.

Sex og AIDS i Mexico

Nok ei bok frå Roddey Reids seminar ved UCSD; Hector Carrillos, The Night is Young: Sexuality in Mexico in the time of AIDS. Carrillo er opphavleg oppvaksen i Mexico City, men tok seinare utdanning i USA og er gamal AIDS-aktivist frå San Franscisco. Boka er basert på ulike feltarbeid i Guadalajara som er ein by som har eit større homofilt miljø enn det som er vanleg i mindre byar i Mexico, men er samtidig meir konservativ. Ikkje minst heng dette saman med at byen og delstaten Jalisco er kjelda til mange forhold som definerer eit tradisjonelt bilete av mexicanidad: kvinnenes mørke mauriske venleik, dei meksikanske cowboyane, osb. Det er mellom denne konservatismen og på same tid liberalismen at Carrillo plasserer seg.

Carrillo fekk interesse for å forske på seksualitet i Guadalajara som følgje av alle samanstøytane som oppstod i kjølvatnet av at International Gay and Lesbian Association la sitt årlege møte til byen i 1991. Dette var ein siger for lokale krefter som ville vise at homofili kunne ha ein offentleg plass i ein by som Guadalajara og i eit land som Mexico. Møtet blei møtt med mykje motstand frå konservativt hald og borgarmeisteren gjekk etter kvart med på å gje løyve til å halde møtet, men ville ikkje gje politivern. Hotelleigarforeininga truga alle som leigde ut rom med eksklusjon, osb. Motstanden førte til at møtet blei flytta i siste liten til Alcapulco, men då hadde alt mange av dei internasjonale gjestene meld avbod av di dei ikkje kjende seg trygge på å kunne kome til Mexico.

Carrillo si bok er ein veldig engasjerande etnografi der han undersøkjer ulike måtar befolkninga i byen klassifiserer sin eigen seksualitet og korleis denne er knytt saman med kjønnsrelasjonar generelt og samfunnsstrukturen i byen. Tradisjonelt sett er forholda i familien og mellom mann og kvinne knytt til mannen som dominerande part. Denne machismoen har vorte mykje kritisert dei siste tiåra noko som har gjeve større rom for likskap mellom kjønna. Denne kritikken er i stor grad knytt til kulturelle mønstre og ideal om likskap som er importerte frå USA. Carrillo viser også korleis forholdet til sex har endra seg i Guadalajara i laupet av 1990-talet og ikkje minst gjennom nye framstillingar av forhold mellom kjønna og mellom ulike typar seksualitet gjennom TV. Alt dette har gjort det lettare å vere homofil sjølv om mange framleis må trø varleg i høve til familie og arbeidsplass. Men likevel gjev Carrillo eit bilete av situasjonen der pragmatisk tilpassing mellom ulike omsyn er sentralt. Både seksuelt liberale relasjonar og konservative livshaldningar fungerer saman.

Boka har enkelte svake sider, men den mest graverande er i kapittel 2 til 4 der han studerer det han kallar seksuell identitet. Ein kan få inntrykk av at Carrillo meiner seksuell identitet er noko ein ’har’ og som han dermed kan spørje om dette direkte. Sitat frå intervju viser at han spør om det på denne måten. Etter mitt syn påfører han då informantane ein problematikk som kjem utanfrå. Ein kan tenkje seg eit uendeleg mønster av moglege seksualitetar og praksisar som ikkje er fanga opp av noko klassifiseringssystem. Klassifiseringane finnest sjølvsagt likevel, og folk grip om dei, gjer dei til sine og finn dei ’naturlege’, men å starte med dei blir feil. Han startar der han burde ha slutta og må likevel improvisere med at identitetane blir hybridiserte og liknande. Hovudproblemet ligg her i begrepet identitet som framleis er mykje i bruk, men er så tømt for innhald i samfunnsvitskapen at det bør avskaffast. Når eg leste det etnografiske materialet i desse kapitla, så kom eg til å tenkje på Pier Paolo Pasolini sin film Comizi d’Amore (Kjærleiksmøter) der han sommaren 1963 gjekk rundt på strender og offentlege plassar i Italia og spurte folk ut om sex. Carrillos spørsmål om ”Kva er din seksuelle identitet?” minnte meg om Pasolinis spørsmål til unge kvinner: ”Vil ekteskapet løyse ditt seksuelle problem?”